Dan kada je stala Jugoslavija: 46 godina od smrti Josipa Broza Tita i najveće sahrane 20. veka

Pre 46 godina preminuo je dugogodišnji neprikosnoveni lider socijalističke Jugoslavije – Josip Broz Tito. Na čelu SFRJ nalazio se punih 35 godina.

Josip Broz Tito umro je u Ljubljani, uoči 88. rođendana, a već tada mnogi su njegovu smrt videli kao početak kraja jugoslovenske države.

Hedonizam na jugoslovenski način: Jelovnik koji otkriva kako je Broz "varao" vagu

Bio jednom jedan Dan Republike: UNA je proverila kako se ljudi danas sećaju SFR Jugoslavije

Tito je u januaru primljen u bolnicu zbog problema sa cirkulacijom, a pre smrti mu je amputirana noga, na šta nije hteo da pristane dok god je bio svestan. Već od sredine februara, bio je u veštačkoj komi.

Vest o Titovoj smrti Jugoslovenima je saopštio spiker Televizije Beograd Miodrag Zdravković.

"Umro je drug Tito. To su večeras saopštili Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije i Predsedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije radničkoj klasi, radnim ljudima i građanima, narodima i narodnostima Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije", glasila je vest koja je odjeknula u celom svetu.

Danas, 46 godina kasnije, mnogi vreme njegove vladavine neretko pamte kao perioda mira, relativne stabilnosti i postepenog napretka za većinu.

Najveća sahrana 20. veka

Kovčeg sa Titovim posmrtnim ostacima stigao je sutradan "Plavim vozom" iz Ljubljane, preko Zagreba, u Beograd.

Tri dana kasnije, na sahranu je došlo 700.000 ljudi. Prisutno je bilo 209 državnih delegacija iz 128 zemalja sveta. Bio je to najposećeniji pogreb nekog državnika u 20. veku.

Poslednju poštu osnivaču Pokreta nesvrstanih odali su 31 predsednik države, 22 premijera, četiri kralja, šest prinčeva i 11 predsednika nacionalnih parlamenata. Iz Hladnim ratom podeljenog sveta, u Beograd su doputovali državnici iz oba tabora.

Na sahrani su bili potpredsednik SAD Volter Mondejl, Indira Gandi, Hosni Mubarak, Sadam Husein, Nikolaj Čaušesku, švedski kralj Karl XVI Gustav.

Titu su se poklonili i Margaret Tačer i članovi kraljevske porodice, Leonid Brežnjev, Helmut Šmit, Jaser Arafat, Moamer el Gadafi, Robert Mugabe i mnogi drugi.

Ovo je tajna čuvene punđe Jovanke Broz: Zašto prva dama SFRJ nikad nije menjala frizuru

Koliko je skup bio važan, govori i podatak da je Džimi Karter, koji je izostao zbog bolesti, osim državne delegacije na Titovu sahranu poslao i svoju majku.

Tito je sahranjen u Kući cveća na Dedinju 8. maja 1980. godine, Jugoslavija je tog dana postala centar sveta. Pored Broza od 2013. godine počiva i supruga Jovanka.

Život prvog čoveka pokreta otpora

Smatra se da je pokret otpora koji je Josip Broz Tito predvodio bio najjači na tlu na Evrope zapadno od Sovjetskog Saveza i otuda je iz Drugog svetskog rata izašao kao proslavljeni ratni komandant.

Josip Broz rođen je u Kumrovcu, u Zagorju, nedaleko od granice sa Štajerskom, najverovatnije 7. maja 1892. Njegov otac bio je Hrvat, a majka Slovenka.

Nakon neurednog osnovnog školovanja u rodnom mestu, zanat je učio u Sisku. Navodno ubrzo po dolasku u Zagreb 1910. godine postao je aktivan u radničkom pokretu, kada postaje član lokalne Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije.

Tito bez ovog napitka nije išao na spavanje: Praksa u Aziji već više od 5000 godina

Kasnijih godina radio je u Kamniku, Kranjska, Čenkovu, Češka, kod Minhena u Bavarskoj, Bečkom Novom mestu, ali se nigde nije duže zadržavao.

Na odsluženje vojnog roka odlazi 1913. godine, gde se istakao kako sticanjem podoficirskog čina, tako i kao drugoplasirani na takmičenju u mačevanju u vojsci Austrogarske. Pobednik je inače bio jedan od nadvojvoda iz kuća Habzburg.

Pošto je Beč započeo Prvi svetski rat napadom na Srbiju, našao se na frontu. U prvo vreme ratovao je na srpskom frontu. U njegovim kasnijim zvaničnim biografijama taj podatak je bio zanemaren, isticalo se jedino da se zbog nediscipline tada našao zatočen u Petrovaradinu. Potom je upućen na ruski front, u Galiciju.

Maja 1915. godine nakon ranjavanja, Rusi ga zarobljavaju. Ostatak Prvog svetskog rata provodi u Rusiji, gde je odbio da se priključi jugoslovenskoj dobrovoljačkoj formaciji.

Spekulacije o učešću u Oktobarskoj revoluciji

U kasnijim biografijama navođeno je da je bio učesnik Oktobarske revolucije, što nije istina.

Tokom boravka u Zapadnom Sibiru, oženio se maloletnom kćerkom čoveka na čijem imanju je radio.

U jesen 1920. sa suprugom odlazi u novoobrazovanu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Do 1925. godine živeo je u mestu Veliko Trojstvo, nedaleko od Bjelovara, gde je radio u mlinu. Tu mu se rodilo četvoro dece, od kojih je preživeo jedino Žarko.

Potom je boravio u Zagrebu, Kraljevici, Beogradu, Smederevskoj Palanci, da bi se 1927. godine vratio u Zagreb. Bio je zvanično industrijski radnik, a zapravo više posvećen sindikalno partijskom radu.

Kako smo nekad obeležavali rođendan druga Tita: Danas je 25. maj, davno poznat kao Dan mladosti

Hapšen je 1927. i 1928. godine, nakon što je osuđen na pet godina robije, iz zatvora izlazi u martu 1934. godine. Nakon čega postaje član Politbiroa KPJ i profesionalni komunistički funkcioner.

Prema svedočenju Vase Kazimirovića, kasnije istoričara, koji je tada bio skojevac i kao partijski kurir prenosio novac za visoke partijske funkcionere, Komintrena je tada plaćala u rangu primanja direktora banaka u Kraljevini Jugoslaviji.

Tokom druge polovine tridesetih uspelo mu je da ukloni sa čelnih mesta u partiji više istaknutih funkcionera, počev od prethodnog lidera KPJ Milana Gorkića (Čižinskog), odnosno konkurente poput Labuda Kusovca ili Petka Miletića.

Od kraja 1937. godine predstavljao se kao generalni sekretar CK KPJ. Tokom Građanskog rata u Španiji, prema pojedinim, neproverenim navodima, odlučivao je o sudbinama pojedinih istaknutih partijskih zvaničnika.

Uspelo mu je da preživi period Velikih čistki u Sovjetskom Savezu, iako je tamo boravio tokom znatnog dela 1938. i 1939. godine, dok je veći deo prvaka KPJ likvidiran, ili je u najboljem slučaju završio u logorskom sistemu GULAG.

Formalno na čelu KPJ

Josip Broz u oktobru 1940. godine i formalno dolazi na čelo KPJ.

Pošto je Jugoslavija u aprilu 1941. godine okupirana, iz Zagreba odlazi u Beograd, gde će posle naloga iz Moskve, koji je usledio pošto je Sovjetski Savez napadnut, započeti organizaciju ustanka u Srbiji.

U SFRJ 29. novembar je bio veliki praznik: Kako su Jugosloveni slavili pa ukinuli Dan republike

Kao vrhovni komandant NOPOJ predvodio je otpor u okupiranoj Jugoslaviji, što je krunisano velikom pobedom.

Postupno, krajem 1943. godine uspelo mu je da se nametne kao glavna snaga otpora unutar Jugoslavije i u očima zvaničnog Londona.

Tito na čelu Jugoslavije

Kao neprikosnoveni lider socijalističke Jugoslavije predvodio je zemlju od oslobođenja 1944/1945. godine, pa sve do smrti u maju 1980. godine.

Formalno, od 1943. do 1963. godine bio je predsednik Vlade Jugoslavije, a potom predsednik države. Paralelno, sve vreme predvodi KPJ, odnosno od novembra 1952. godine, Savez komunista Jugoslavije.

Zvanje maršala nosio je od Drugog zasedanja AVNOJ-a, krajem novembra 1943. godine.

U prvo vreme bio je najverniji saveznik Moskve, ali je Staljin odlučio da ga se reši, što je obelodanjeno krajem juna 1948. godine. Rezolucujom Informbiroa, postupno se oslanja na Zapad.

U Vašingtonu je tada odlučeno da mu se uputi pomoć, s ciljem urušavanja monolitnosti komunističke internacionale.

Uživao je zatim znatnu vojnu, finansijsku i drugu pomoć od Sjedinjenih Američkih Država.

Pronađen mrtav u moru: Preminuo poslednji ministar spoljnih poslova SFRJ Budimir Lončar

Lider Trećeg sveta

U uslovima Hladnog rata, i paralelnog procesa dekolonizacije, uspelo mu je da se postupno, krajem pedestih i ranih šezdestih, nametne kao jedan od lidera takozvanih Trećeg sveta, odnosno Pokreta nesvrstanih, čiji je bio osnivač, zajedno sa Nehruom i Naserom.

U unutrašnjoj politici osmišljen je tada specifičan jugoslovenski put, nazvan socijalističko samoupravljanje, što je podrazumevalo i uvođenje tržišnih mehanizma, uz društvenu svojinu, u čemu je bilo uspeha.

Paralelno je pored formalnog federalnog uređenja, vremenom sprovođenja sve dalja decentralizacija, pa je od Ustava 1963. godine, a u potpunosti Ustavom iz 1974. godine, sva realna vlast preneta na nivo federalnih jedinica, odnosno republičkih partija.

Zajedničke su ostale, a i to ne u potpunosti, odbrana, spoljna i fiskalna politika, pri čemu je svuda sprovođen takozvani ključ, s ciljem takozvane ravnopravne zastupljenosti uz obavezan konsenzus predstavnika svih republika i pokrajina.

Bilo je to, kako se pokazalo, nefunkcionalno, destruktivno ustrojstvo, koje je onemogućilo opstanak Jugoslavije.

Kada kažemo KPJ i SFRJ mislimo na njega: Na današnji dan pre 44 godine umro Josip Broz Tito

Ratko Mladić vraćen u pritvor: Lekari u Hagu nisu konstatovali novi moždani udar